Fyrir nokkur fékk ég símtal frá Nýrna- og meltingadeild út af sjúklingi sem var að leggjast inn. Þetta var ekki týpískur sjúklingur af þeirri deild. Þetta var ungur maður sem stundaði bæði Crossfit og útihlaup, sem hafði örmagnast í víðavangshlaupi. Sjúkdómsgreiningin var Rhabdomyolysis eða Rákvöðvalýsa, nánar tilekið Acute exertional Rhabdomyolysis (AER). Þetta er hættulegt ástand sem getur valdið dauða (1)

Þegar ég var að keppa í íþróttum á árum áður, þá var greinilegur munur á milli okkar sem vorum að æfa fyrir keppni og þeirra sem hreyfðu sig reglulega til að viðhalda góðri heilsu. Nú finnst mér lögð mikil áhersla á að selja almenningi það að hann þurfi að vera í keppnisformi,þ.e. að hann eigi að æfa eins og afreksmaður í íþróttum. Ég get ekki séð hvernig það eigi að gagnast Jóni sem vinnur á skrifstofunni eða Gunnu sem er heimavinnandi húsmóðir í því sem þau gera, því það er ekki á allra færi að hlaupa maraþon eða stunda herþjálfun. En þetta er mín skoðun og skal skoðast sem slík.

 

Af öllum spendýrum jarðar þá eru það aðeins menn (og hestar) sem geta lent í því að fá Rákvöðvalýsu.Það eru nánast eingöngu karlmenn sem lenda í þessu.

Þetta ástand skapast þegar himnan utan um vöðvafrumurnar hjá heilbrigðum einstakling brotnar niður vegna of mikillar ákefðar í æfingum og innihald vöðvafrumanna lekur út í blóðið. Eccentric vöðvasamdráttur eða lengjandi vöðvasamdráttur setur einstaklega mikið álag á vöðvahimnuna miðað við styttandi vöðvasamdrátt (concentric).Þá er vöðvinn að reyna að dragast saman í lengingu,þ.e. að bremsa af hreyfingu t.d. beygju hnés þegar gengið er niður fjall. Eins er lengjandi vöðvasamdráttur í gangi í hlaupum þ.e. í hvert sinn er fótur hlauparans lendir á jörðinni.

 

Það eru fleiri orsakir fyrir Rhabdomyolisis eins og eiturefni, eiturlyf, lyfseðilsskyld lyf(t.d. statin hjartalyf), háhraða áverkar (árekstur bíla), ef vöðvar klemmast undir þungu fargi(hrun og húsarústir eftir t.d. jarðskjálfta), þriðju gráðu bruni, rafmagnssjokk, öfgar á hitastigi, blóðþurrð í vöðvum, sjúklegt langtíma hreyfingarleysi, sýkingar, brenglun á söltum og steinefnum, genagallar, gallar í bandvef og aðrar bæði þekktar og óþekktar ástæður (2).

AER getur valdið bráðri nýrnabilun sem gerist í 5-16.5% tilfella samkvæmt tölum frá USA og beinni nýrnaeitrun vegna „ferrihemate“ sem myndast eftir niðurbrot á míoglóbíni í nýrum. AER lýsir sér helst í vöðvaverkjum, máttleysi í vöðvum og dökkbrúnu þvagi (Te litað). Á sjúkrahúsi er það oftast greint með hækkuðu CK (ensím) og kalíum í blóði, sem og dökku þvagi (myoglobinuria) (3).

AER hefur verið tengt íþróttagreinum sem eru mjög krefjandi á líkamann, eins og Maraþon- og ultramaraþonhlaupi, þríþraut og herþjálfun.

Þegar ég fór að viða að mér fræðigreinum um AER, tók ég eftir því að mjög mikið af greinunum voru tengdar herþjálfun og gat ég ekki annað en velt því fyrir mér hvort að aukning á AER á íslandi (skv.upplýsingum frá lækni sem ég átti samtal við) tengist aukningu á þjálfunarstöðvum og þjálfunaraðferðum sem eru byggðar upp á svipaðan hátt og herþjálfun sbr.Boot-camp og Crossfit. Eru Íslendingar kannski að taka heilsuræktina skrefinu lengra en æskilegt er, eins og við gerum með flest annað sem við tökum okkur fyrir hendur?

Í rannsókn sem framkvæmd var á 25 þríþrautarmönnum sem voru rannsakaðir í keppni, kom í ljós að allir voru þeir með hátt hlutfall af míóglóbíni í blóði, sem benti til þessað töluvert magn vöðvafruma hefðu brotnað niður (4).

Fylgst var með 44 ultramaraþonhlaupurum (99-K) og þar af voru 25 hlauparar sem voru með of mikið míóblóbín í blóðinu (5).

Í tilraun sinni til að koma mönnum í bardagahæft form sem fyrst, þróuðu sjúkraþjálfarar í hernum endurhæfingaráætlun sem þeir prófuðu á 10 hermönnum sem voru með AER. Þar kom fram að þátttakendur höfðu staðið sig illa í ástandsskoðun hersins og flokkuðust undir að vera í lélegu eða sæmilegu formi (6).

 

Í tilfelli unga mannsins sem ég hitti á deildinni,þá hafði hann verið að hlaupa víðavangshlaup í miklum hita og sól á vegaslóða sem lá upp og niður töluvert háar brekkur og hafði hann lagt áherslu á að fara hratt niður brekkurnar. Við þessar aðstæður eru miklar líkur á að íþróttafólk fái AER, því að þarna blandast saman mikill hiti, vökva- og steinefna skortur og mikið eccentric álag á stóru vöðvana í fótleggjunum.

 

En hver er þá niðurstaðan í þessum hugleiðingum mínum? Að menn ættu ekki að stunda Boot camp eða æfa maraþonhlaup af því að það er hættulegt? Nei hreint ekki! Ég er mjög hlynntur fjölbreytni í heilsurækt en líkami okkar þarf að endast okkur út lífið. Ég hef séð það oftar en einu sinni í mínu starfi hvernig menn sem æfðu og kepptu á afreksstigi íþrótta voru orðnir eins og farlama gamalmenni á milli fimmtugs og sextugs.

Mín ráð til þeirra sem velja sér slíka ákefðarþjálfun eru að hafa varann á og fylgja einföldum reglum varðandi æfingar þá á að vera hægt að komast hjá því að lenda í Rákvöðvalísu. Eftirfarandi þumalputtareglur er gott að hafa til hliðsjónar:

 

-Drekka nóg á æfingum og í keppnum.

-Ekki taka erfiða æfingu í miklum hita.

-Ekki gera of mikið þó menn séu vel upplagðir(halda sig við áætlun).

-Ekki mikið eða langvarandi eccentric álag(t.d.jump-squat,brekkuhlaup).

-Ekki byrja að æfa af mikilli ákefð eftir erfiðar sýkingar.

-Ég mæli ekki með því að fara óundirbúinn í erfiða þjálfun, heldur vera búinn að þjálfa sig upp heima svo að sjokkið verði ekki of mikið á líkamann, sbr. nýliðar í hernum í USA og algengi AER í þeirra herbúðum.

 

1. Kukla TR,Tis JE,Moores LK,Schaefer RA. Fatal rhabdomyolysis with bilateral gluteal,thigh,and leg compartment syndrome after the Army Physical Fitness Test. A case report. Am J Sports Med. 2000:28(1)pp112-116.

2. Rhabdomyolisis :a review of the literature. F.Y.KHAN.The Netherland journal of Medicine, Okt.2009,Vol.67,NO 9 pp272-283.

3. Diagnosis and Treatment of Acute Exertional Rhabdomyolysis,Richard E.Baxter,PT,DSc,OCS,ATC,and Joseef H.Moore,PT,PhD,SCS,ATC.Journal of Orthopaedic & Sports Physical Therapy.Volume 33,Number 3,March 2003,104-108.

4. Rhabdomyolysis, Myoglobinuria,and ExerciseMilne CJ Wairua Medicine, Hamilton, New Zealand.Sports Medicine (Auckland, N.Z.) [1988, 6(2):93-106].

5. Myoglobin,rhabdomyolysis, and marathon running, Quarterly Journal of Medicine,vol.188,pp.463-472,1978 HAROLD B. SCHIFF,EAMONN T. M. MACSEARRAIGH and JEFFREY C. KALLMEYER.

6. Rehabilitation of Ten Soldiers with Exertional Rhabdomyolysis. CPT Terry Randall,SP USA.CPT Nikki Butler,SP USA. MILITARY MEDICINE, 161,9:564-566,1996.

 

Höfundur: Hlöðver B. Jökulsson sjúkraþjálfari

„Betri er krókur en kelda“ er eitthvað sem flest allir hafa heyrt að minnsta kosti einu sinni um ævina. En þegar menn snúa dæminu við og velja kelduna frekar en krókinn, eru menn oftar en ekki í slæmum málum. Lyf til að auka getu og bæta árangur hafa verið notuð allt frá örófi alda sbr.víkingar notuðu berserkja-sveppi til að ganga betur í orustu, og keppendur á fyrstu ólympíuleikum notuðu sérstakt fæði til að bæta árangur eins og t.d. þurrkaðar fíkjur. Egyptar þurrkuðu og muldu hófa af asna til að bæta frammistöðu sína. Þannig mætti lengi telja.

Í dag er strangt eftirlit með misnotkun lyfja í íþróttakeppnum og ótal mörg lyfseðils skyld lyf eru á lista sem ólögleg lyf. Sem starfsmaður á hjartadeild LSH ber mér að þekkja algengustu hjartalyfin og virkni þeirra. Allavega tvennskonar hjartalyf hafa verið misnotuð í keppnisíþróttum,en það eru lyf sem hægja á hjartslætti og lyf sem eru þvaglosandi. Betablokkarar eru lyf sem hægja á hjartslætti og hafa verið notuð af keppnisfólki t.d. í skotfimi eða bogfimi til að bæta hittnina. Þvaglosandi lyf eru notuð af bardagaíþróttafólki til að ná sér niður í réttan flokk,eða aflíkamsræktar fólki sem þarf að skera sig svo mikið niður að vöðvar og vöðvaþræðir verði sýnilegir 1. Eins hafa hægðalosandi lyf verið notuð til þess sama .

Eins sorglegt og það nú er þá þykir það orðið sjálfsagt mál að nota lyf til að komast á stall við Schwartseneggera nútímans og heyrir maður steranotkun rædda eins fjálglega í pottum almennings sundlauga og hvað á að vera í kvöldmat, af 16 ára drengjum sem eru með jafn mikið húðslit á upphandleggjunum og nýbökuð móðir er með á maganum.

Annað sem er alveg jafn sorglegt er þegar ungar konur nota þvag- og eða hægðalosandi lyf til að grenna sig (sem er skamm góður vermir) líkt og fyrirmynd hreysti og fegurðar, á stalli í Fitness keppni. Því miður þykir þetta líka svo sjálfsagt mál að sumir einkaþjálfarar eru farnir að mæla með þessu. Fitubrennsluefni sem innihalda ephedrin þykja einnig sjálfsögð af öllum sem þurfa að losna hratt við þyngd.

Ég hef fengið að kynnast alvarlegum afleiðingum þessarar lyfja misnotkunar í starfi mínu og horft á foreldra,systkini,maka og börn ungs fólks með framtíðina fyrir sér, eyðilögð eftir heimsóknir til sinna nánustu sem eru því sem næst í „grænmetis“ ástandi.

Ungur maður sem var á kafi í líkamsrækt og notaði ephedrin fitubrennsluefni, lenti í hjartastoppi. Hann missti málið,getuna til að kyngja og að hreyfa sig vegna súrefnisskorts til heilans. Ég man ennþá eftir svipnum á fólkinu hans fyrir utan herbergið eftir að hafa horft á hann slefandi og fjarrænan í sjúkrarúminu. Hann þurfti að læra að tala upp á nýtt og varð ekki sama persónan eftir þetta.

Ung móðir sem stundaði líkamsrækt, heltekin af sinni líkamsþyngd hafði misnotað þvag- og hægðalosandi lyf til að ná af sér þyngd, þrátt fyrir ítrekaðar viðvaranir. Hún lenti í hjartastoppi vegna brenglunnar á steinefnum og missti mál, sjón og getuna til að hreyfa sig vegna súrefnisskorts til heila. Sumir aðstendur hennar þurftu áfallahjálp til að komast yfir það að horfa á þessa ungu konu læsta í spastískum stellingum, algjörlega ósjálfbjarga. Hún á langa vegferð fyrir höndum til að verða sjálfstæður og virkur einstaklingur. Hér eru svo nokkur sorgleg dæmi erlendis frá um misnotkun á þvagræsilyfjum.

Árið 1988, hrynur atvinnu líkamsræktar keppandinn Albert Beckles niður á sviði. Það tókst að lífga hann við og kom í ljós að hann þjáðist af ofþornunn vegna þvagræsilyfja.

Árið 1992, lést atvinnu líkamsræktar keppandinn Mohammed Benaziza eftir keppni í Evrópu. Krufning leiddi í ljós hjartaáfall vegna ofþornunar. Hann var 33 ára. Hann hafði notað blöndu af þvagræsilyfjum fyrir sýninguna.

Árið 1994, fékk atvinnu líkamsræktar keppandinn Paul Dillett, að því er virtist, magakrampa á sviðinu í Arnold Classic mótinu. Enn og aftur var vandamálið ofþornunn og ójafnvægi á blóðsöltum vegna notkunar á Lasix (þvagræsilyf). Hann lifði af.

Þá var það einnig árið 1996 að Andreas Munzer, þekktur fyrir „hrikalegt“ útlit, lést eftir að lifur og nýru gáfust upp. Krufningin leiddi í ljós alvarlega brenglun á blóðsöltum.

Í nóvember 2011, lést 29 ára gamall sýrlenskur líkamsræktar keppandi, Mahmoud Ibrahim Alhdidi, þegar hann tók þátt í heimsmeistaramóti karla í Amateur Bodybuilding í Mumbai, úr hjartaáfalli vegna ofþornunar.

Í júní 2011 lést Viorel Ristea þekktur rúmenskur líkamsræktar atvinnumaður, aðeins 29 ára gamall þegar hann var í Miami vegna Fitness Universe Weekend. Viorel Ristea eða „Schwarzenegger“ Rúmeníu eins og hann var kallaður, lést vegna ofnotkunnar þvagræsilyfja.

Ef þetta er áhættan við það að taka kelduna, þá er ég ekki í nokkrum vafa um að krókurinn er betri hvaða dag sem er. Ef fólk er að æfa undir handleiðslu þjálfara sem leggur til notkun á slíkum lyfjum,þá finnst mér ástæða til að kæra viðkomandi. Einungis læknar geta metið hvort viðkomandi þurfi á þessum lyfjum að halda og þeir einir hafa réttindi til að úthluta þeim, af því að þeir þekkja áhrif þeirra og aukaverkanir.

 

1. Michele Verroken MA(Ed), BEd (Hons) Director of ethics and anti-doping.Drug use and abuse in sport.Ballieres Clinical Endocrinology and Metabolism, Vol 14,No.1.pp1-23,2000

 

Höfundur: Hlöðver B. Jökulsson sjúkraþjálfari